31) همان، ج 2 / ص 127

32) نگاه کنيد به: بحارالانوار، ج 19 / ص 48

33) موسوعة الامام على بن ابى‏طالب (ع)، ج 1 / ص 151 دو حديث تقريبا مشابه به هم در اين ارتباط به استناد منابع معتبر سنى آورده شده است که عبارتند از: مستدرک على الصحيحين : 2/398 و 3/6، تاريخ بغداد: 13/302، مسند ابن حنبل: 1/183، خصائص اميرالمؤمنين (ع) نسايى : 225/122، تهذيب الآثار: 237/32 و ح 33، مسند ابى يعلى: 1/180، مناقب خوارزمى: 123/139، مناقب ابن مغازلى: 429/5 و مناقب کوفى: 2/ 606

34) همان، ص 153 به نقل از خصال صدوق: 552/30 و احتجاج طبرسى: 1/ 311

35) نگاه کنيد به همان، ص 153 تا 155 به نقل از بحارالانوار: 59/ 138

36) نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج 2 / ص 123 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 374 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 43 و اسدالغابه، 4/95 و مناقب ابن شهر آشوب، ج 1/ ص 182

37) تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 39

38) سيره ابن هشام، ج 2 / ص 129 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 382 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 45 و اسدالغابه، ج 4 / ص 96

39) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 46

40) همان منبع و همان صفحه

41) ضجنان: کوهى است در ناحيه تهامه که ميان آن و مکه 25 ميل فاصله است. (نگاه کنيد به معجم البلدان، ج 3 / ص 453)

42) مناقب ابن شهر آشوب، ج 1 / ص 182 و موسوعه الامام على (ع)، ج 1 / ص 169 به نقل از امالى شيخ طوسى: 465 و کشف الغمه: 2/ 30

43) زندگانى اميرالمؤمنين (ع)، سيد هاشم رسولى محلاتى، ص 76 به نقل از اعلام الورى و روضه کافى

44) اسدالغابه، ج 4 / ص 96

45) بنى شيبان تيره‏اى از قبيله بکربن وائل بود که در شمال شرقى عربستان و در حدود مرزهاى جنوب غربى ايران ساسانى مى‏زيستند.

46) نگاه کنيد به: شرح نهج‏البلاغه، ج 4 / ص 125 تا 128

47) نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج .2 ص 150 و طبقات ابن سعد، ج 3 / ص 22 و الاصابه فى تمييرالصحابه، ج 2/ 507

48) تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 41

49) بحارالانوار، ج /43 ص 9

50) طبقات ابن سعد، ج 3 / ص 23

51) اسدالغابه، ج 4 / ص 97

52) سيره ابن هشام، ج 2 / ص 264 و طبقات ابن سعد، ج 3 / ص 23 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 431

53) سيره ابن هشام، ج 2 / س 277 و مغازى واقدى، ج 1 / ص 68 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 445 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 60

54) مغازى واقدى، ج 1 / ص 113

55) شرح نهج‏البلاغه ابن ابى‏الحديد، ج 14 / ص 208

56) نگاه کنيد به: ارشاد مفيد، ج 1 / ص 69

57) شرح نهج‏البلاغه، ج 14 / ص 171

58) سيره ابن هشام، ج 2 / ص 366

59) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 69

60) سيره ابن هشام، ج 3 / ص 158 و مغازى واقدى، ج 1/164 و تاريخ طبرى، ج 2/ ص 509 طبرى نام پرچمدار مشرکان را «طلحة بن عثمان» روايت کرده است.

61) مغازى واقدى، ج 1 / ص 166 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 518 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 78

62) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 72

63) تاريخ طبرى، ج 2 / ص 514

64) نگاه کنيد به: مغازى واقدى، ج 1 / ص 174 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 518 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 75

65) مناقب ابن شهر آشوب، ج 3 / ص 299

66) همان منبع و همان صفحه

67) موسوعة الامام على (ع)، ج 1 / ص 202 به نقل از تفسير قمى: 1/116 و بحارالانوار: 41/3/ 4

68) اسدالغابه، ج 4 / ص 93

69) شيخ مفيد نام اين يهودى را «غرور» ضبط کرده است.

70) مغازى واقدى، ج 1 / ص 275 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 82

71) نگاه کنيد به سيره ابن هشام، ج 3 / ص 235 و مغازى واقدى، ج 2 / ص 350 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 574 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 84 با مختصر اختلافاتى در نقل. نيز مختصرا در تاريخ يعقوبى، ج 2/ ص 50

72) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 91

73) موسوعة الامام على (ع)، ج 1 / ص 218 به نقل از مستدرک صحيحين، ج 3 / ص 35 و نيز نگاه کنيد به: ارشاد مفيد، ج 1 / ص 92

74) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 95

75) همان، ص 94

76) فروغ ولايت، استاد جعفر سبحانى، ص 111 به نقل از مستدرک حاکم نيشابورى، ج 3 / ص 32 و بحارالانوار، ج 20 / ص 216

77) موسوعة الامام على (ع)، ص 219 به نقل از مستدرک حاکم: 3/34 و تاريخ بغداد: 13/19 و شواهد التنزيل: 2/14 و مناقب خوارزمى: 107/112 و الفردوس: 3/455 و ينابيع المودة: 1/412 و ارشاد القلوب: 245

78) همان، ص 219 به نقل از عوالى اللآلى: 4/86/ 102

79) پرچمدارى على (ع) در اين غزوه را سيره ابن هشام، ج 3 / ص 344 و مغازى واقدى، ج 2 / ص 376 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 571 نقل کرده‏اند.

80) مغازى واقدى، ج 2 / ص 377

81) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 97

82) نگاه کنيد به: تاريخ تحليلى اسلام، دکتر سيد جعفر شهيدى، چاپ يازدهم، ص 88 و نيز جوزه تاريخ اسلام، استاد على دوانى، دانشگاه امام صادق (ع) و دانشکده فرماندهى و ستاد سپاه، در بحث بررسى و اورى سعد معاذ.

83) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 106

84) همان، ج 1 / ص 1058

85) همان، ج 1 / ص 109 و زندگانى اميرالمؤمنين (ع)، ص 115 به نقل از صحيح ترمذى، ج 13 / ص 166 و خصائص نسايى، ص 10 و مستدرک حاکم نيشابورى، ج 2 / ص 137 و تاريخ بغداد، ج 8 / ص 433 و بيش از بيست کتاب ديگر از اهل تسنن که نام آنها در احقاق الحق، ج 5 / ص 606 تا 613 آمده است.

86) سيره ابن هشام، ج 3 / ص 343 و مغازى واقدى، ج 2 / ص 494 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 111

87) سيره ابن هشام، ج 3 / ص 349 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 11 و نيز موسوعة الامام على (ع)، ص 226 به نقل از مستدرک صحيحين، ج 3 / ص 39 و المصنف ابن ابى‏شيبه: 7/497 و خصائص اميرالمؤمنين از نسايى: 56/14 و تاريخ اسلام ذهبى: 2/410 و کامل ابن اثير: 1/596 و تاريخ دمشق: 42/93 و دلائل النبوة بيهقى: 4/ 210

88) مغازى واقدى، ج 2 / ص 497 و نيز نگاه کنيد به موسوعة الامام على (ع) ص 226 به نقل از منابع ذکر شده در پاورقى 45

89) موسوعة الامام على (ع)، ص 227 به نقل از مسند ابن حنبل: 9/28 و سنن کبرى: 9/222 و فضائل الصحابه ابن حنبل: 2/604، خصائص نسايى: 59/15 و تاريخ طبرى: 3/13 و تاريخ اسلام ذهبى: 2/411 و کامل ابن اثير: 1/596 و مغازى: 2/654 و طبقات ابن سعد: 2/ 112

90) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 111

91) موسوعة الامام على (ع)، ص 228 به نقل از منابع سنى شامل: المصنف ابن ابى‏شيبه: 7/497 و مسند البزاز: 2/136، خصائص اميرالمؤمنين از نسايى: 54/13 و سيره ابن هشام: 3/349 و البداية و النهاية: 7/337 و ج 4/186؛ و تاريخ دمشق: 42/89 و المناقب ابن مغازلى: 181/217 و به نقل از منابع شيعى شامل: خصال صدوق: 555 و اماى شيخ طوسى: 546 و شرح الاخبار: 1/302 و اعلام الورى: 1/ 364

92) سيره ابن هشام، ج 3 / ص 349

93) تاريخ طبرى، ج 3 / ص 12 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 149

94) موسوعة الامام على (ع)، ص 235 به نقل از صحيح مسلم: 4/1871 و مسند ابن حنبل: 3/331 و خصائص نسايى: 64/19 و طبقات ابن سعد: 2/110 و تاريخ اسلام ذهبى: 4072 و دلائل النبوة بيهقى: 4/206 و تاريخ دمشق: 42/ 82

95) همان، ص 234 به نقل از صحيح بخارى: 4/1542 و صحيح مسلم: 4/1872 و خصائص نسايى: 60/16 و تاريخ دمشق: 42/85 و تاريخ اسلام ذهبى: 2/406 و دلائل النبوة بيهقى: 4/ 205

96) ارشادمفيد، ج 1 / ص 113

97) موسوعة الامام على (ع)، ج 1 / ص 239 به نقل از المصنف ابن ابى‏شيبه: 7/507/6142 و دلائل النبوه بيهقى: 4/212 و تاريخ اسلام ذهبى: 2/412 و البداية و النهاية: 7/225 و ج 4/190 و مناقب خوارزمى: 172/207 و مجمع البيان: 9/183 و روضة الواعظين: 142 و مناقب ابن شهر آشوب: 2/ 294

98) سيره ابن هشام، ج 3 / ص 349 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 13 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 149 و نيز موسوعة الامام على (ع)، ص 239 به نقل از مسند ابن حنبل: 9/228 و تاريخ دمشق : 42/110 و تاريخ اسلام ذهبى: 2/411 و دلائل النبوة بيهقى: 4/212 و مغازى: 2/655 و البداية والنهاية: 1894 و مناقب خوارزمى: 172/206 و مجمع البيان: 9/182 و شرح الاخبار: 1/ 302

99) موسوعة الامام عى (ع)، ص 239 به نقل از امالى صدوق: 604

100) همان، ص 240 به نقل از امالى صدوق: 604 و عيون المعجزات: 16 و روضة الواعظين: 142 و الخرائج و الجرائح: 2/542 و مناقب ابن شهر آشوب: 2/239 و بحارالانوار: 40/ 318

101) همان، ص 241 به نقل از تفسر فخررازى، 21/ 92

102) نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج 4 / ص 31 تا 39 و مغازى واقدى، ج 1 /ص 595 تا608 و تاريخ طبرى، ج 3 /ص 42 تا 47 و ارشاد مفيد: ج 1 / ص 118 تا 120 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 161 تا 163

103) سيره ابن هشام، ج 4 / ص 40 و مغازى واقدى، ج 2 / ص 609 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 48 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 163

104) مغازى واقدى، ج 2 / ص 611

105) نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج 4 / ص 49 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 56 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 166

106) مغازى واقدى، ج 2 / ص 629

107) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 121

108) همان، ص 124

109) نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج 4 / ص 70 تا 78 و مغازى واقدى، ج 3 / ص 669 تا 675 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 66 تا 70 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 47 تا 49 و کامل ابن اثير، ج 1 / ص 173 تا 176

110) نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج 4 / ص 80 تا 85 و مغازى واقدى، ج 3 / ص 676 تا 687 و تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 61 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 70 تا 74 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 177

111) تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 62

112) نگاه کنيد به: ارشاد شيخ مفيد، ج 1 / ص 126 تا 130 يعقوبى نيز به کشته شدن پرچمدار مشرکان به دست على (ع) اشاره دارد (تايخ يعقوبى، ج 2 / ص 63)

113) موسوعة الامام على (ع)، ج 1 / ص 257 به نقل از کافى: 8/376 و کشف الغمه: 2/ 83

114) همان منبع و همان صفحه به نقل از مسند ابى يعلى: 3/443 و المعج الاوسط: 3/ 148

115) تايخ يعقوبى، ج 2 / ص 64

116) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 140

117) طبقات ابن سعد، ج 3 / ص 24 و موسوعة الامام على (ع)، ج 1 / ص 260 به نقل از انساب الاشراف: 2/349 و المعجم الکبير: 5/203 و خصائص اميرالمؤمنين از نسايى: 106/ 45

118) نگاه کنيد به: قاموس الرجال، علامه شوشترى، ج 2 / ص 257 در شرح حال براء بن عازب؛ وجلد 4 / ص 527 در شرح حال زيد ابن ارقم. علامه شوشترى کور شدن براء بن عازب را تأييد مى‏کند، ولى انکار حديث غدير توسط زيد بن ارقم و کور شدن وى را با بيان ادله‏اى رد مى‏کند .

119) سيره ابن هشام، ج 4 / ص 163 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 103 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 190

120) نگاه کنيد به: ارشاد مفيد، ج 1 / ص 141 تا 145

121) مغازى واقدى، ج 2 / ص 425 و طبقات ابن سعد، ج 2 / ص 89 و تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 73 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 642 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 142

122) مغازى واقدى، ج 2 / ص 426

123) مغازى واقدى، ج 2 / ص 586 و طبقات ابن سعد، ج 2 / ص 131

124) نگاه کنيد به: تاريخ طى، ج 3 / ص 32 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 156

125) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 101 تا 104

126) حره بنى‏سليم واقع در بالاى صحرا بخداست که در معدن سنگ سبزى است و از آن سنگ استخراج مى‏شود. (نگاه کنيد به: معجم‏البلدان، ج 2/ ص 246)

127) همان، ج 1 / ص 150 تا 154

128) مجمع‏البيان، ج 10 / ص 802

129) تفسير صافى، ج 5 / ص 361 تا 365

130) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 138

131) تايخ يعقوبى، ج 2 / ص 64

132) نگاه کنيد به: مغاى واقدى، ج 3 / ص 749 و طبقات ابن سعد، ج 2 / ص 164 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 111 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 194

133) سيره ابن هشام، ج 4 / ص 290

134) تاريخ طبرى، ج 3 / ص 131 وارشاد مفيد، ج 1 / ص 54 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 205

135) نگاه کنيد به: مغازى واقدى، ج 3 / ص 826 تا 829

136) نگاه کنيد به بحث جامع و تفصيلى علامه طباطبايى در: ترجمه الميزان، جلد نهم، صفحات 214 تا 245

137) ارشادمفيد، ج 1 / ص 57 و با تفاوتهايى در نقل، نگاه کنيد به: سيره ابن هشام، ج 4 / ص 188 و مغازى واقدى، ج 3 / ص 824 و تاريخ يعقوبى، ج‏2 / ص 76 و طبقات ابن سعد، ج 2 / ص 168 و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 122 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص .198 بيشتر منابع سنى ضمن نقل اعزام عى (ع) براى ابلاغ آيات برائت از مشرکين و عزل ابوبکر از اين مسئوليت، مى‏نويسند که ابوبکر به عنوان اميرالحاج از سوى پيغمبر (ص) در آن سال حج گزارد. حال آن که برخى منابع از انصرفا او از رفتن به مکه و بازگشت به سوى رسول خدا (ص) و سؤال وى پيرامون عزل خود از اين مسئوليت خبر داده‏اند.

138) تفسير الميزان، ج 9 / ص 216 به نقل از تفسير عياشى، ج 2 / ص 73

139) تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 76

140) موسوعة الامام على (ع) ج 1 / ص 270 به نقل از مستدرک صحيحين: 3/53/ 4374

141) همان، ج 1 / ص 272 به نقل از تاريخ دمشق: 42/349 و شرح نهج‏البلاغه: 6/45 و 12/46 و کنزالعمال: 13/109 و الدرجات الرفيعه: 105 و فرائد السمطين: 1/334/ 258

142) نگاه کنيد به: تايخ يعقوبى، ج 2 / ص 82 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 155 و بحث تفصيلى علامه طباطبايى در ترجمه الميزان، ج 3 / ص 360 به بعد.

143) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 158

144) سيره ابن هشام، ج 4 / ص 249 و ارشاد مفيد، ج 1 / ص 159

145) نگاه کنيد به: ارشاد مفيد، ج 1 / ص 164 و الغدير، ج 1 / ص 9 و مختصرا در تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 111 همچنين پيرامون حديث غدير و نزول آيات تبليغ و اکمال در اين خصوص و راويان آن به نقل از منابع معتبر سنى نگاه کنيد به: المراجعات، علامه سيد عبدالحسين شرف‏الدين، نامه‏هاى 54 و 56 و 58؛ موسوعة الامام على (ع)، ج 2 / ص 251 تا 310

146) نگاه کنيد به: ارشاد مفيد، ج 1 / ص 170 و اجتهاد در مقابل نص، صفحات 58 تا 71 و 167 تا 181 و مقايسه کنيد با سيره ابن هشام، ج 4 / ص 298 به بعد و مغازى واقدى، ج 3 / ص 853 به بعد و تاريخ طبرى، ج 3 / ص 184 به بعد و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 215

على (ع) در حجةالوداع و اعلام ولايتش در غدير خم

رسول اکرم (ص) در اواخر سال دهم اراده به جاى آوردن حج و اعلام احکام اين فريضه را فرمود؛ و قصد خود را به اطلاع مردم رسانيد و همه مسلمانان را از دورترين سرزمين‏ها دعوت کرد تا در آن سال با آن حضرت حج گزارند. در پى اين دعوت مردم آماده رفتن به حج شدند و از اطراف و حوالى و نزديکيهاى مدينه مردم بسيارى به اين شهر آمدند و مهياى حرکت با پيغمبر خدا (ص) شدند. رسول اکرم (ص) در بيست و پنجم ذى‏قعده از مدينه خارج شد و به اميرالمؤمنين عليه‏السلام (که در مأموريت يمن به سر مى‏برد) نوشت که براى انجام حج از يمن به مکه بيايد؛ و براى او نوع حج خود را ذکر نفرمود.

اميرالمؤمنين (ع) با سپاهى که با خود داشت، از يمن به سوى مکه حرکت کرد، در حالى که حله‏هايى را که (بابت جزيه) از اهل نجران گرفته بود با خود داشت. على (ع) به منظور ديدار رسول خدا (ص) از سپاه خود پيش افتاد و شخصى را به جاى خود در آنان قرار داد و هنگامى که پيغمبر اکرم (ص) به مکه مى‏رسيد، اميرالمؤمنين (ع) نيز به آن حضرت رسيد و سلام کرد و گزارشى از مأموريت خود (در يمن) و حله‏هايى را که از يمن آورده بود، به اطلاع آن حضرت رسانيد؛ و گفت که براى ديدار رسول خدا (ص) پيش از سپاه شتابان آمده است. پيغمبر (ص) از ديدار او و انجام دستورات خود (توسط على) خشنود شد و به او فرمود: اى على به چه نيت احرام بستى؟ على (ع) عرض کرد: يا رسول‏الله شما به من ننوشته بوديد که به چه نحوى احرام مى‏بنديد و من هم از راه ديگى (از نيت شما) آگاه نبودم. بنابراين هنگام تليه و احرام، نيت خودم را به نيت شما پيوند زدم و گفتم بار خدايا احرام مى‏بندم مانند احرامى که پيغمبرت بسته است. و سى و چهار شتر براى قربانى با خود آورده‏ام. رسول خدا (ص) فرمود: الله اکبر ! من شصت و شش شتر براى قربانى آورده‏ام و تو در حج و مناسک قربانى با من شريک هستى. اکنون بر احرام خود باش و به سوى سپاه خود بازگرد و با شتاب آنها را به من برسان تا به خواست خداى تعالى در مکه به هم برسيم.

اميرالمؤمنين با رسول خدا (ص) وداع کرد و به سوى سپاه خود بازگشت که آنها را در همان نزديکى‏ها ديد. على (ع) دريافت که آنها حله‏هايى را که با خود داشته‏اند، به تن کرده‏اند؛ بر اين کار عيب گرفت و به جانشين خود فرمود: واى بر تو! چه چيز تو را واداشت که اين حله‏ها را پيش از آن که به رسول خدا (ص) تحويل دهيم، به اينها ببخشى؟ او گفت: از من درخواست کردند که با اين حله‏ها احرام ببندند و خود را به آنها زينت دهند و سپس به من بازگردانند. پس اميرالمؤمنين (ع) همه آنها را از تن ايشان بيرون آورد و در جوالها قرار داد. سپاهيان از اين اقدام على (ع) خشمگين شدند و چون به مکه رسيدند از او شکايات بسيارى به رسول خدا (ص) کردند. پيغمبر (ص) دستور داد منادى در ميان مردم ندا در دهد که: زبانهاى خود را از على کوتاه کنيد زيرا او درباره خدا سخت‏گير است [فإنه خشن فى ذات‏الله عزوجل‏] و در مورد دين سازشکارى ندارد. پس آن جماعت از بيان شکايت خوددارى کردند و جايگاه على (ع) نزد رسول خدا (ص)، و خشم آن حضرت بر عيب جويان او را دانستند. ⁽¹⁴⁴⁾

رسول خدا (ص) مناسک حج را به جا آورد و على (ع) را در قربانى خود شريک ساخت و در اجتماع مردم احکام و سفارشهايى را بيان داشت. آن گاه با مردمى که همراهش بودند از مکه به قصد مدينه خارج شد. همين که به غدير خم رسيد، با وحى الهى «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک فان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله يعصمک من الناس» متوقف شد و فرود آمد. سبب فرود آمدن آن حضرت اين بود که با نزول اين آيه دستور الهى مبنى بر ابلاغ نصب اميرالمؤمنين (ع) و جانشينان او به خلافت صادر شد. پيش از اين در اين باره به آن حضرت وحى شده بود ولى زمانى براى اعلام و ابلاغ آن در وحى الهى تعيين نگرديده بود. لذا رسول خدا (ص) اين کار را به تأخير انداخت و موکول به زمانى کرده بود که از اختلاف و دو دستگى مردم نسبت به (ولايت و خلافت) على (ع) آسوده خاطر باشد.

پيغمبر اکرم (ص) فرمان داد همه توقف کنند و آنها که پيش رفته‏اند، بازگردند و منتظرى باشند تا آنهايى که نرسيده‏اند، حضور يابند. در هواى گرم و سوزان منطقه پس از اقامه نماز ظهر جمعيتى بالغ بر صد هزار نفر هيجان زده انتظار مى‏کشيدند که رسول خدا (ص) چه امر مهمى را مى‏خواهد به اطلاع آنها برساند. رسول اکرم (ص) از منبرى که با جهاز شتران درست شده بود بالا رفت و پس از حمد و ثناى پروردگار و گواهى گرفتن از مردم بر يکتايى خداوند، و بندگى و رسالت خود، و حقانيت بهشت و دوزخ و روز قيامت، فرمود: اى مردم من به زودى از ميان شما خواهم رفت و چيزى را برجاى مى‏گذارم که اگر به آن چنگ بزنيد، هرگز گمراه نخواهيد شد. کتاب خدا و عترت من اهل بيتم. اين دو هرگز از يکديگر جدا نمى‏شوند تا نزد حوض کوثر بر من درآيند. پس بنگريد با آنها چگونه رفتار مى‏کنيد و آيا حق من را درباره آنها مراعات خواهيد کرد؟

يکى از حاضران سؤال کرد: يا رسول‏الله اين دو ثقل کدام هستند؟ پيغمبر اکرم (ص) فرمود : ثقل اکبر کتاب خداست که يک طرف آن به دست خدا و طرف ديگر به دست شماست. ثقل اصغر عترت من است. پس به آن دو چنگ زنيد تا گمراه نشويد؛ و بر آن دو پيشى نگيريد که هلاک خواهيد شد؛ و درباره آن دو کوتاهى نکنيد که نابود مى‏گرديد.

آن گاه رسول خدا (ص) با بلندترين صداى خود فرمود: آيا من سزاوارتر از شما به خودتان نيستم؟ مردم گفتند: آرى به خدا. پس بلافاصله دست على (ع) را گرفت و آن را تا اندازه‏اى بلند کرد که سفيدى زير بغل هر دو پيدا شد؛ سپس فرمود: فمن کنت مولاه فهذا على مولاه اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله. يعنى: پس هر که را من مولا و اختياردار او هستم، اين على مولا و صاحب اختيار اوست. خدايا دوست بدار هر کس که او را دوست بدارد؛ و دشمن باش با هرکس که با او دشمنى ورزد؛ و يارى کن هر کس که او را يارى کند و رها کن هر کس که او را واگذارد. در پايان فرمود: هر کس در اينجا حاضر است، بايد اين پيام را به غائبان برساند. سپس از منبر فرود آمد؛ آن هنگام نزديک ظهر بود.

رسول خدا (ص) نماز ظهر را با مردم خواند و در خيمه خود نشست و به على (ع) فرمود تا در خيمه‏اى برابر خيمه او بنشيند. آن گاه به مسلمانان دستور داد دسته دسته نزد على (ع) بردند و نصب او به اين مقام را تهنيت داده و به او به عنوان اميرالمؤمنين سلام کنند . مردم به سوى اميرالمؤمنين (ع) هجوم آوردند و با آن حضرت بيعت کردند. مراسم بيعت و تبريک تا مغرب ادامه يافت. پيشاپيش کسانى که به اميرالمؤمنين (ع) تبريک گفتند ابوبکر و عمر بودند که هر کدام مى‏گفتند: به به بر تو اى فرزند ابوطالب! از اين پس در هر صبح و شام سرپرست من و اختياردار هر مرد و زن مؤمنى هستى.

هنوز مردم پراکنده نشده بودند که آيه نازل شد: اليوم اکملت لکم دينکم و اتمت عليکم نعمتى و رضيت لکم الاسلام دينا يعنى: امروز براى شما دين شما را کامل و نعمت خود را بر شما تمام کردم و اکنون (با ولايت على) خشنود شدم که اسلام دين شما باشد. ⁽¹⁴⁵⁾

على (ع) در آخرين روزهاى عمر شريف پيغمبر (ص)

رسول خدا (ص) پس از بازگشت از حجةالوداع و هم زمان با آغاز بيمارى خود، دستور داد به انتقام جنگ موته سپاهى براى اعزام به سرزمين بلقاء (در خاک امپراتورى روم) بسيج شود . در فرمان پيغمبر اکرم (ص) حضور تمام مهاجران و انصار و کسانى که توان جنگيدن دارند، الزامى شده بود. رسول خدا (ص)، براى فرماندهى اين سپاه، اسامة بن زيد جوان هفده تا بيست ساله را برگزيد و به او فرمود: به سوى سرزمينى که پدرت در آن به شهادت رسيد، حرکت کن و بر آنان حمله‏ور شو. جمعى از مسلمانان به تبعيض اسامه به فرماندهى خود اعتراض کردند و گفتند: چرا اين نوجوان فرمانده سپاهى مى‏شود که از مهاجرين اوليه تشکيل شده است؟ هنگامى که پيغمبر اکرم (ص) اين سخن را شنيد برآشفت و با حال بيمارى به مسجد رفت و بر فراز منبر فرمود: اين چه سخنى است که درباره اسامه مى‏گوييد؟ پيش از اين هم به فرماندهى پدرش (زيد بن حارثه) اعتراض داشتيد. به خدا سوگند پدر لايق فرماندهى بود و پسر نيز همان شايستگى را دارد.

رسول خدا (ص) براى اسامه پرچمى بست و به او داد و جرف (در بيرون مدينه) را اردوگاه سپاه او تعيين فرمود. هم زمان با استقرار سپاه در اردوگاه، بيمارى پيغمبر (ص) شدت گرفت. اسامه از طريق مادرش ام‏ايمن (که خدمتکار پيغمبر بود) از وخامت حال رسول خدا (ص) با خبر شد و به مدينه بازگشت. بسيارى از بزرگان مهاجران و انصار هم پس از اطلاع از حال پيغمبر (ص) به بهانه تأمين تدارکات سپاه و احوال‏پرسى از رسول خدا (ص) بين جرف و مدينه در آمد و رفت بودند. اسامه پس از ديدار با پيغمبر (ص) و دريافت فرمان حرکت، در انتظار ساير بزرگان اصحاب بود تا با آنها حرکت کند؛ زيرا رسول خدا (ص) به آنها که بر بالينش حضور داشتند، فرمود: سپاه اسامه را حرکت دهيد. خدا متخلفان از آن سپاه را لعنت کند.

پيغمبر اکرم (ص) که به سبب ضعف قادر به اقامه نماز جماعت نبود، به اعتبار اين که همه سرشناسان با اسامه در جرف و در آستانه حرکت هستند، فرمود: «بگوييد تا يک نفر با مردم نماز بخواند». عايشه با آگاهى از تمرد پدرش و حضور او در مدينه، گفت پيغمبر مى‏فرمايد ابوبکر با مردم نماز بخواند. حفصه همسر ديگر پيغمبر (ص) که او نيز از تمرد پدر خود با خبر بود، گفت رسول خدا (ص) مى‏فرمايد عمر با مردم نماز را اقامه کند. با هماهنگى ابوبکر و عمر، ابوبکر به نماز ايستاد.

رسول خدا (ص) پس از امر به برقرارى نماز جماعت، از حال رفته بود. هنگامى که به هوش آمد از برگزارى نماز جماعت و امام آن سؤال کرد؛ و چون شنيد ابوبکر با مردم نماز مى‏خواند سخت برآشفت و به على (ع) و فضل بن عباس فرمود مرا به مسجد ببريد. على (ع) و فضل در حالى که زير بغل پيغمبر خدا را گرفته بودند آن حضرت را که از شدت بيمارى پاهاى مبارکش بر زمين کشيده مى‏شد، به مسجد بردند. رسول اکرم (ص) جلوتر از ابوبکر ايستاد و او را عقب زد و با اقامه نماز خود، نماز ابوبکر را بر هم زد. مردم هم نماز خود را شکستند و به پيغمبر (ص) اقتدا کردند. آن حضرت پس از بازگشت به خانه، ابوبکر و عمر را احضار فرمود و آنان را مورد عتاب قرار داد و فرمود: مگر فرمان نداده بودم با اسامه حرکت کنيد، چرا تخلف کرده‏ايد؟ ابوبکر گفت: من بيرون رفتم و برگشتم براى آن که عهد خود را با شما تجديد کنم. عمر نيز گفت: من از اين رو (از مدينه) بيرون نرفتم که نخواستم خبر بيمارى شما را از ديگران بپرسم. پيغمبر اکرم (ص) فرمود: «سپاه اسامه را روانه کنيد و با آن بيرون برويد . خدا لعنت کند کسى را که از سپاه او تخلف کند». اين کلام را سه بار تکرار کرد؛ آن گاه از هوش رفت. همسران آن حضرت و حاضران به گريه و شيون پرداختند.

پس از مدتى رسول خدا (ص) چشم گشود و با مشاهده آنها که هنوز نرفته و به اسامه ملحق نشده بودند، بر آشفت و احساس خطر کرد. لذا فرمود: براى من کتف گوسفندى (به عنوان کاغذ) و دواتى بياوريد تا چيزى براى شما بنويسم که پس از من هرگز گمراه نشويد. عبدالرحمان بن ابى‏بکر برخاست تا دوات و کتفى بياورد، ولى عمر مانع شد و گفت: «اين مرد هذيان مى‏گويد و بيمارى بر او غالب شده است. کتاب خدا ما را بس است». با اين سخن عمر بين حاضران اختلاف افتاد. بعضى موافق و برخى مخالف بودند. پيغمبر (ص) باز چشم گشود. حاضران پرسيدند که دوات و کتف بياوريم؟ رسول خدا (ص) که از سخنان جسارت‏آميز آنها سخت آزرده خاطر شده بود، فرمود: «پس از آن حرفها که گفتيد؟ نه، (ديگر لزومى ندارد) اما شما را سفارش مى‏کنم که با اهل بيت من به خوبى رفتار کنيد». آن گاه از آنها روى برگرداند و همه را از نزد خود راند و تنها على (ع) و عباس را نگاه داشت و به على وصيت کرد.

روز بعد حال رسول خدا (ص) وخيم‏تر شد. آن حضرت به زنان حاضر فرمود: برادرم را صدا کنيد . عايشه پدرش ابوبکر را خواند. چون چشم پيغمبر (ص) به او افتاد، روى برگردانيد. ابوبکر گفت: اگر نيازى به من داشت، اظهار مى‏کرد. رسول خدا (ص) مجددا برادرش را خواند. حفصه نيز عمر را آورد. پيغمبر (ص) از او نيز روى برگردانيد. رسول خدا (ص) براى بار سوم فرمود : برادر و ياورم را بخوانيد. ام‏سلمه همسر ديگر پيغمبر (ص) گفت: به خدا سوگند او على را مى‏خواهد و به جز على کسى را قصد نکرده است. هنگامى که على (ع) حاضر شد، پيغمبر (ص) به او اشاره کرد تا نزديک بيايد. اميرالمؤمنين (ع) خود را به آن حضرت چسبانيد و زمان درازى رسول خدا (ص) سخنانى به راز به او فرمود. سپس على (ع) برخاست و به کنارى نشست تا اين که پيغمبر (ص) را خواب فراگرفت. على (ع) از حجره پيغمبر (ص) بيرون آمد. مردم به او گفتند: اى اباالحسن چه سخنانى بود که رسول خدا (ص) خصوصى به تو فرمود. على (ع) گفت: آن حضرت هزار در از علم را به من آموخت که از هر در آن، هزار در ديگر به روى من گشوده شد؛ و به چيزى وصيت فرمود که انشاءالله تعالى به آن اقدام خواهم کرد.

پس از آن رسول خدا (ص) سنگين شد و هنگام احتضار فرا رسيد. در اين حال به على (ع) فرمود : «اى على سر من را در دامان خود بگير زيرا امر الهى رسيد؛ و چون جان از تن من خارج شد، من را رو به قبله کن و کار غسل و کفن را خودت بر عهده بگير و پيش از همه مردم بر من نماز کن و از من جدا نشوى تا آن زمان که من را در قبر قرار دادى و در همه حال از خدا يارى بخواه». آن گاه على (ع) سر رسول خدا (ص) را به دامان گرفت تا آن حضرت از حال رفت . در اين موقع فاطمه سلام‏الله عليها پيش آمد و خود را بر پدر افکند و به روى آن حضرت مى‏نگريست و نوحه و گريه مى‏کرد و شعرى را در مدح رسول خدا (ص) مى‏خواند. پيغمبر اکرم (ص) چشمانش را گشود و به صداى ضعيفى فرمود: اى دختر کم بگو «و ما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل أفان مات أو قتل انقلبتم على اعقابکم» با اين سخن فاطمه (س) بسيار گريست . پس رسول خدا (ص) به او اشاره کرد نزديک بيايد و چون نزديک شد آهسته چيزى به او فرمود که به آن سخن روى او شکفته شد.

آن گاه جان به جان آفرين تسليم کرد در حالى که دست راست على (ع) زير چانه او بود. على (ع) دستى به صورت پيغمبر (ص) کشيد و همان را بر روى خود کشيد. سپس رسول خدا (ص) را روبه قبله خوابانيد و چشمان مبارکش را بست و جامه بر بدن او کشيد و سرگرم کار غسل و کفن آن حضرت شد. ⁽¹⁴⁶⁾

منابع و مآخذ

اجتهاد در مقابل نص، علامه سيد عبدالحسين شرف الدين، مترجم على دوانى، تهران، کتابخانه بزرگ اسلامى، بدون تاريخ.

الارشاد فى معرفة حجج‏الله على العباد، شيخ مفيد، ترجمع و شرح سيد هاشم رسولى محلاتى، تهران، انتشارات علميه اسلاميه، چاپ دوم، بدون تاريخ.

اسدالغابه فى معرفة الصحابه، عزالدين بن اثير، بيروت، لبنان، دارالشعب، 1970 م.

الاصابه فى تمييز الصحابه، ابن حجر عقلانى، بيروت، لبنان، داراحياء التراث العربى، چاپ اول، 1328 ق.

بحارالانوار، علامه مجلسى، مؤسسة الوفاء، بيروت، لبنان، چاپ دوم، 1403 ق.

تاريخ اسلام از آغاز تا هجرت، على دوانى، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ دوم، بدون تاريخ .

تاريخ تحليلى اسلام، دکتر سيد جعفر شهيدى، مرکز نشر دانشگاهى، تهران، چاپ يازدهم، 1370

تاريخ طبرى، محمد بن جرير طبرى، دارالتراث، بيروت، لبنان، بدون تاريخ.

تاريخ يعقوبى، احمد بن ابى يعقوب، دار بيروت للطباعة و النشر، بيروت، لبنان، بدون تاريخ .

تفسير صافى، ملامحسن فيض کاشانى، مؤسسه اعلمى، بيروت، لبنان، چاپ دوم، 1402 ق.

زندگانى اميرالمؤمنين (ع)، سيدهاشم رسولى محلاتى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران، چاپ پنجم، .1375

السيرة النبوية (سيره ابن هشام)، ابن هشام، دارالقلم، بيروت، لبنان، بدون تاريخ.

السيرة الحلبيه، برهان الدين حلبى، دار احياء التراث العربى، بيروت، لبنان، بدون تاريخ .

شرح نهج‏البلاغه، ابن ابى الحديد معتزلى، دار احياء التراث العربى، بيروت، لبنان، چاپ دوم، 1385 ق.

الطبقات الکبرى (طبقات ابن سعد)، دار صار، بيروت، لبنان، بدون تاريخ.

عيون اخبار الرضا، شيخ صدوق، نشر صدوق، تهران، چاپ اول، .1372

الغدير فى الکتاب والسنة، علامه امينى، دارالکتاب العربى، بيروت، لبنان، چاپ سوم، 1387 ق.

فروغ ولايت، جعفر سبحانى، انتشارات صحيفه، تهران، چاپ چهارم، 1374قاموس الرجال، علامه شوشترى، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ دوم، 1410 ق.

الکامل فى التاريخ (کامل ابن ثير)، عزالدين بن اثير جزرى، دارالکتاب العربى، بيروت، لبنان، چاپ ششم، بدون تاريخ.

مجمع البيان فى تفسير القرآن، ابوعلى طبرسى، دارالمعرفه، بيروت، لبنان، چاپ دوم، 1408 ق.

مروج الذهب و معادن الجوهر، على بن الحسين المسعودى، دارالمعرفه، بيروت، لبنان، بدون تاريخ.

معجم البلدان، ياقوت حموى، دار احياء التراث العربى، بيروت، لبنان، 1399 ق.

مغازى، محمد بن عمر واقدى، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، مرکز نشر دانشگاهى، چاپ دوم، 1369 ش.

المناقب، ابن شهر آشوب، انتشارات علامه، قم، بدون تاريخ.

موسوعة الامام على بن ابى‏طالب فى الکتاب و السنة و التاريخ، محمد رى شهرى، دارالحديث، قم، چاپ اول، 1421 ق.

الميزان فى تفسير القرآن، علامه طباطبايى، ترجمه سيد محمد باقر موسوى همدانى، دفتر تبليغات اسلامى، قم 1363

نهج‏البلاغه، فيض الاسلام، انتشارات فيض الاسلام، چاپ ششم، 1376

پى‏نوشت‏ها:

1) تاريخ اسلام از آغاز تا هجرت، استاد على دوانى، ص 74 به نقل از نورالهدايه فى اثبات الولايه، ملاجلال‏الدين دوانى. بايد گفت ملا جلال سنى و پيرو مذهب شافعى بود و حدود پنجاه سال رياست حوزه علمى، فلسفى و کلامى شيراز را برعهده داست و در اواخر عمر به مذهب شيعه گرديد.

2) موسوعة الامام على بن ابى‏طالب (ع) فى‏الکتاب و السنة و التاريخ، محمدى رى شهرى، ج 1 / ص 74 به نقل از علل الشرايع: 135/3 و معانى الاخبار: 62/10 و امالى صدوق: 194/206 و امالى طوسى: 706/1511 و بشارة المصطفى: 8 و روضة الواعظين: 87

3) روج الذهب و معاون الجوهر، مسعودى ج 2 / ص 358 پ

4) الغدير، علامه امينى، ج 6/ص 22

5) الغدير، علامه امينى، ج 6/ص 22

6) تاريخ اسلام از آغاز تا هجرت، ص 76

7) شرح نهج‏البلاغه، ابن ابى‏الحديد، ج‏1/ ص 15 و موسوعة الامام على (ع)، ج‏1 / ص 92 تا 94 به نقل از مقاتل الطالبيين: 41 و انساب الاشراف: 2/346 و مستدرک صحيحين: 3/666 و تاريخ طبرى: 2/313 و کامل ابن اثير: 1/484 و تاريخ اسلام ذهبى: 1/136 و دلائل النبوه بيهقى: 2/162 و مناقب خوارزمى: 51 و البداية و النهايه: 3/25 و چند منبع معتبر شيعه

8) نهج‏البلاغه، خطبه قاصعه

9) سيره ابن هشام، ج 1 / ص 262 و تاريخ طبرى، ج 2 / ص 312 و اسدالغابه فى معرفة الصحابه، ج 4 / ص 89

10) موسوعة الامام على بن ابيطالب، ج 1 / ص 92 به نقل از کشف اليقين علامه حلى، 32/ 12

11) شرح نهج‏البلاغه ابن ابى‏الحديد، ج 13 / ص 200

12) به عنوان نمونه نگاه کنيد به ارشاد شيخ مفيد، ج 1 / ص 3 و اسدالغابه، ج 4 / ص 91 و نهج‏البلاغه فيض الاسلام، ص 812

13) نهج‏البلاغه، خطبه 146

14) عيون اخبار الرضا (ع)، ج 1 / ص 303

15) سيره ابن هشام، ج 1 / ص 262 ابن سعد نيز درکتاب خود على (ع) را نخستين کسى مى‏داند که به پيغمبر ايمان آورد (الطبقات الکبرى ج 3 / ص 21)

16) اسدالغابه، ج 4 / ص 91

17) همان، ج 4/ ص 93

18) سيره حلبى، ج 1 / ص 268

19) الغدير، ج 3 / ص 224 به بعد

20) مروج الذهب، ج 2 / ص 283

21) اسدالغابه، ج 4 / 92 و بحارالانوار، ج 38 / ص 262

22) تاريخ يعقوبى، ج 2 / ص 23

23) بحارالانوار، ج 18 / ص 184

24) الغدير، ج 3 / ص 221 به نقل از منابع معتبر سنى. ابن سعد نيز روايت مى‏کند که على (ع) نخستين نمازگزار بوده است (طبقات، ج 3 / ص 21)

25) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 26

26) ارشاد مفيد، ج 1 / ص 26

27) اسدالغابه، ج 4 / ص 94

28) براى نمونه نگاه کنيد به: تاريخ طبرى، ج 2 / ص 320 و شرح نهج‏البلاغه ابن ابى‏الحديد، ج 13 / ص 210 و کامل ابن اثير، ج 2 / ص 41 و سيره حلبى، ج 1 / ص 285 و بحارالانوار، ج 35 / ص 174 و موسوعة الامام على بن ابى‏طالب، ج 1 / ص 144 به نقل از تاريخ دمشق: 42/48/8381 و تفسير طبرى: 11 / جز 19/121 و شواهد التنزيل: 1/486/514 و کنزالعمال: 13/131/36419 و امالى طوسى: 582/1206 وتفسير فرات: 301/306 و مجمع‏البيان: 7/322 و بحارالانوار: 38/223/24 و تفسير قمى: 2/124 و ارشاد: 1/ 48

29) اسدالغابه، ج 5 / ص 186

30) شرح نهج‏البلاغه ابن ابى‏الحديد، ج 13 / ص 256

ملامحسن فيض کاشانى هم ذيل تفسير سوره «عاديات» به نقل از على بن ابراهيم قمى حديث مفصل امام صادق(ع) در خصوص شأن نزول اين سوره را آورده است که خلاصه آن چنين است: اين سوره در مورد اهل وادى يابس نازل شده است که دوازده هزار سوار در آنجا جمع شده و با يکديگر پيمان بستند و هم قسم شدند بر اين که هيچ مردى از مرد ديگرى جدا نشود و هيچ کس ديگرى را رها نکند و هيچ يک از همنشين خود فرار نکند تا همگى بر سر يک پيمان بميرند تا محمد (ص) و على بن ابيطالب (ع) را به قتل رسانند. جبرئيل بر پيغمبر (ص) نازل شد و آن حضرت را از پيمان و ميثاق آنان آگاه کرد و او را بر آن داشت که ابوبکر را با چهار هزار سوار از مهاجرين و انصار به سوى دشمن روانه کند. رسول خدا (ص) به منبر رفت و فرمود: اى گروه مهاجران و انصار! جبرئيل به من خبر داد که اهل وادى يابس دوازده هزار نفر را فراهم کرده‏اند و هم‏پيمان و هم‏قسم شده‏اند بر اين که هيچ کس به ديگرى خيانت نکند و از او نگريزد و از يارى هم دست برندارند تا من و برادرم على بن ابيطالب را بکشند. به من دستور داده شده است که ابوبکر را با چهار هزار سوار به سوى آنها روانه کنم. پس کار خود را آغاز کنيد و براى مقابله با دشمن خويش آماده شويد و با نام خدا و برکات او روز دوشنبه به سوى آنان حرکت کنيد.

پيغمبر اکرم (ص) پس از سفارشهاى لازم ابوبکر را با بهترين نيروها و بهترين روش روانه ساخت. هنگامى که ابوبکر و يارانش به وادى يابس رسيدند، دويست مرد پوشيده در سلاح مقابل آنها در آمدند و گفتند: شما کيستيد و از کجا آمده‏ايد و چه مى‏خواهيد؟ فرمانده خود را سوى ما بفرستيد تا با او سخن بگوييم. ابوبکر با تعدادى از همراهان خود به سوى آنان رفت و گفت: من ابوبکر از اصحاب رسول خدا (ص) هستم. گفتند: براى چه سوى ما آمده‏ايد؟ گفت : رسول خدا (ص) به من فرمان داده است تا اسلام را بر شما عرضه کنم و اگر به اسلام درآمديد به جمع مسلمانان پيوسته‏ايد و آنچه براى ماست براى شما خواهد بود. هرچه برماست بر شما نيز باشد؛ وگرنه بين ما و شما جنگ خواهد بود. آنها به ابوبکر گفتند: به لات و عزى سوگند اگر خويشاوندى نزديک و ارتباط تنگاتنگ نبود، تو را مى‏کشتيم و همه يارانت را کشتار مى‏کرديم تا مايه گفتگو باشد براى آنان که پس از شما مى‏آيند. حالا تو و همراهانت بازگرديد و به سلامت خود اميدوار باشيد که ما فقط شخص رهبر شما و برادرش على بن ابيطالب را مى‏خواهيم .

ابوبکر به يارانش گفت: اى مردم اين قوم به مراتب بيشتر از ما و آماده‏تر از ما هستند . ما به خانه شما (مدينه) از برادران مسلمانتان مى‏آييم. (به مدينه مى‏رويم) پس بازگرديد تا رسول خدا (ص) را از موقعيت دشمن آگاه گردانيم. گفتند: اى ابوبکر از فرمان پيغمبر (ص) تخلف کردى. آن حضرت تو را به اين کار (بازگشت) دستور نداده است. از خدا بترس و با آنان مقابله کن و مخالفت با حکم رسول خدا (ص) نکن. ابوبکر گفت: من چيزى مى‏دانم که شما نمى‏دانيد و حاضر مى‏بيند آنچه را که غائب نمى‏بيند. سپس بازگشت و مردم نيز همه بازگشتند . سخنان مردم و پاسخ ابوبکر به اطلاع پيغمبر (ص) رسيد. آن حضرت به ابوبکر فرمود: اى ابوبکر از فرمان من سرپيچى کردى و آنچه را به تو دستور داده بودم انجام ندادى. به خدا سوگند که نسبت به من در آنچه به تو امر کرده بودم نافرمانى کردى. آن گاه به منبر رفت و پس از حمد و ثناى الهى فرمود: اى گروه مسلمانان من به ابوبکر فرمان دادم که به سوى اهل وادى يابس برود و اسلام را به آنها عرضه نمايد و به خدا دعوت کند، و اگر نپذيرفتند با آنها مقابله کند. او به سوى آنان رفت تا دويست مرد بر او درآمدند. همين که سخن آنها را شنيد و از او (و دعوتش) استقبال نکردند، بر آشفته شد و از آنها دچار وحشت گرديد.

سخن من را رها کرد و از دستور من پيروى نکرد. اينک جبرئيل از سوى خدا به من امر مى‏کند که عمر را به جاى او با چهار هزار سوار يارانش روانه کنم. پس اى عمر به نام خدا حرکت کن و مانند برادرت ابوبکر عمل نکن که او از خدا و من نافرمانى کرده است. سپس آنچه را به ابوبکر دستور داده بود به عمر نيز فرمان داد.

عمر با مهاجران و انصارى که همراه ابوبکر بودند به قصد دشمن بيرون رفت تا به آنها تا اندازه‏اى نزديک شد که آنها را مى‏ديد و آنان هم او را مى‏ديدند. دويست نفر از دشمن به سوى عمر و يارانش بيرون آمدند و آنچه را که به ابوبکر گفته بودند، به او نيز گفتند . پس عمر برگشت و مسلمانان هم با او بازگشتند و از آنچه از تعداد دشمن و اجتماع آنها ديده بود، نزديک بود قلبش از جا کنده شود. لذا در حالى که از دشمن فرارى بود رو به مدينه نهاد.

جبرئيل بر پيغمبر (ص) نازل شد و آن حضرت را از آنچه عمر کرده بود و از بازگشت او و مسلمانان آگاه ساخت. پس رسول خدا (ص) به منبر رفت و از کردار عمر و بازگشت مسلمانان و تخلف او از فرمان خود و نافرمانى سخنش مردم با خبر کرد. پس از رسيدن عمر به مدينه، پيغمبر اکرم (ص) وى را مانند ابوبکر سرزنش کرد. آن گاه فرمود: جبرئيل از سوى خدا به من فرمان دهد که على بن ابيطالب را با اين مسلمانان بفرستم و به من خبر مى‏دهد که خدا به دست او و اصحابش فتح خواهد کرد. سپس على (ع) را خواست و آنچه را به ابوبکر و عمر فرموده بود، به او و چهار هزار يارانش سفارش کرد و از اين که به زودى خدا به دست او و اصحابش فتح خواهد کرد آگاهش ساخت.

على (ع) با مهاجران و انصار از مدينه خارج شد و از راهى غير از مسير ابوبکر رفت. على (ع) نسبت به يارانش در راه سخت‏گير بود، به گونه‏اى که آنان از اين که به واسطه سختى‏ها از ادامه راه بازمانند، و سم چهارپايان ساييده شود، ترسيدند. اميرالمؤمنين (ع) به آنها فرمود: نترسيد، چرا که رسول خدا (ص) من را به امرى فرمان داده و آگاه ساخته است که خدا به دست من و شما فتح خواهد کرد. پس مژده باد بر شما که به راه خير و نيکى هستيد و به سوى خير مى‏رويد. با اين سخنان، جان و دل اصحاب على (ع) شاد شد و به راه خود در آن مسير سخت ادامه دادند تا اين که چنان که دشمن نزديک شدند که آنها على (ع) را مى‏ديدند، و او هم آنها را مى‏ديد. على (ع) به اصحاب خود فرمان داد تا فرود آيند. دويست تن از اهل وادى يابس غرق در سلاح به سوى آنان بيرون آمدند. همين که على (ع) آنها را ديد با تعدادى از يارانش به جانب دشمن رفت. آنها گفتند: شما کيستيد و از کجا هستيد و از کجا مى‏آييد و چه مى‏خواهيد؟ على (ع) فرمود: من على بن ابيطالب پسر عموى رسول خدا (ص) و برادر او و فرستاده‏اش به سوى شما هستم تا شما را دعوت کنم به گواهى دادن بر اين که خدايى جز خداى يکتا نيست و محمد بنده و فرستاده اوست. اگر ايمان بياوريد براى شماست هرچه که براى مسلمانان باشد، و بر شماست آنچه بر مسلمانان از خير و شر است. دشمنان گفتند: ما فقط قصد تو کرده‏ايم و تو ما را طلب مى‏کنى. پس سلاحت را برگير و آماده سخت‏ترين جنگها باش . بدان که ما با تو و اصحابت مى‏جنگيم. وعده ما فردا به هنگام بلند شدن آفتاب باشد و از آنچه بين ما و شما گذشت، در مى‏گذريم.

اميرالمؤمنين (ع) خطاب به آنها فرمود: واى بر شما من را از بسيارى و اجتماع خود مى‏ترسانيد؟ از خداوند و فرشتگان الهى و مسلمانان بر ضد شما يارى مى‏طلبم؛ و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم. دشمنان به قرارگاه‏هاى خود رفتند و على (ع) نيز به اردوگاه خويش بازگشت. هنگامى که شب فرارسيد آن حضرت به اصحاب خود فرمان داد تا چهارپايان را آماده سازند و آنها را علوفه دهند و زين کنند. همين که صبح شد در هواى گرگ و ميش با مردم نمازگزارد، سپس با يارانش بر دشمنان حمله برد. دشمنان از اين حمله بى‏خبر بودند تا اين که على (ع) با اسبها آنان را لگدکوب کرد؛ هنوز آخرين اصحاب او نرسيده بودند که جنگاوران دشمن را کشت و مردانشان را اسير کرد و اموال آنها را به غنيمت گرفت و خانه‏هايشان را ويران کرد. آن گاه با اسيران و غنيمت‏ها به مدينه روى آورد.

جبرئيل بر رسول خدا (ص) نازل شد و آن حضرت را از فتح الهى به دست على و مسلمانان آگاه کرد. پيغمبر اکرم(ص) به منبر رفت و پس از حمد و ثناى خداوند از فتح خدا براى مسلمانان، مردم را خبر داد و به آنها اعلام کرد که جز دو تن از مسلمانان، کسى به شهادت نرسيده است. آن گاه از منبر فرود آمد و در ميان همه مسلمانان ساکن مدينه به استقبال على (ع) بيرون رفت تا اين که در سه ميلى مدينه به او رسيد. هنگامى که على (ع) آن حضرت را ديد که به استقبال مى‏آيد، از مرکب خود فرود آمد. رسول خدا (ص) هم فرود آمد تا با او همراه شد و ميان دو چشم او را بوسيد. سپس همه مسلمانان مانند رسول خدا (ص) از مرکب خود به سوى على (ع) فرود آمدند. آن گاه به نعمتهاى فراوان و اسيران و آنچه از اهل وادى يابس خداوند روزى آنها کرده بود، روى آوردند.

سپس امام صادق (ع) فرمود:

«مسلمانان مانند اين غنيمتها به دست نياوردند مگر در جنگ خيبر. و اين جنگ نيز مانند خيبر بود و در اين روز خداوند تعالى سوره عاديات را نازل فرمود».

پس از آن امام صادق (ع) به تفسير آيات اين سوره که مربوط به چگونگى حمله و پيروزى اميرالمؤمنين (ع) پرداخت.

از امام صادق (ع) همچنين روايت شده است که هر کس سوره عاديات را قرائت کند و بر آن مداومت داشته باشد، خداوند عزوجل روز قيامت او را با اميرالمؤمنين صلوات‏الله و سلامه عليه محشور مى‏کند و در حجره آن حضرت همراه با دوستان او خواهد بود. ⁽¹²⁹⁾

با عنايت به آنچه درباره اين سريه از منابع سنى و شيعه بيان گرديد، چنين مستفاد مى‏شود که نظر به اهميت بسيار آن و سرپيچى بزرگان اصحاب از دستورهاى رسول خدا (ص) و شايستگى منحصر به فرد اميرالمؤمنين (ع) در به انجام رساندن مقابله با اين دشمنان سرسخت، متأسفانه مورخان و علماى عامه، به گونه‏اى هماهنگ از ثبت حقايق خوددارى کرده‏اند و برخى يا اصلا به اين سريه اشاره‏اى نکرده‏اند، و گروهى داستانى براى آن و به نام عمروعاص پرداخته‏اند و بعضى هم نقل آن را نيمه کاره رها کرده‏اند. از طرفى به سبب زير سؤال رفتن خلفاى اول و دوم (به تصريح پيغمبر اکرم (ص) در عصيان از خدا و رسول او) و حساسيت عامه در اين ارتباط، دانشمندان شيعه نيز نتوانسته‏اند آن را به درستى در تاريخ و آثار خود ثبت کنند.

شکستن بت‏ها:

به نوشته شيخ مفيد، به هنگام محاصره طائف، رسول خدا (ص) اميرالمؤمنين (ع) را با گروهى از سواران به سويى روانه کرد و به او دستور داد در اين مأموريت هر بتى را ديدند، آن را درهم شکنند و هرچه (از مشرکان) يافتند، پايمال کنند. على (ع) حرکت کرد تا به گروه زيادى از سواران قبيله خثعم مواجه شد. مردى از آنها به نام شهاب اواخر شب و نزديکى طلوع سپيده بيرو آمد و گفت: چه کسى به جنگ من مى‏آيد؟ اميرالمؤمنين (ع) فرمود: چه کسى به مقابله او مى‏رود؟ هيچ کس برنخاست. پس آن حضرت برخاست تا به جنگ او برود. ابوالعاص بن ربيع (همسر زينب دختر پيغمبر (ص)) گفت: اى امير ديگران تو را از اين کار کفايت مى‏کنند . على (ع) فرمود: نه، اما اگر من کشته شدم تو فرمانده مردم باش. آن گاه اميرالمؤمنين در برابر شهاب قرار گرفت و با ضربتى که بر او وارد کرد، وى را کشت. سپس با آن گروه که همراهش بود به سوى بت‏ها رفت و آنها را درهم شکست و به نزد پيغمبر (ص) بازگشت.

رسول خدا (ص) طائف را در محاصره داشت، همين که على (ع) را ديد، براى فتح و پيروزى او تکبير گفت و دست او را گرفت و به کنارى رفتند و مدتى به گفتگوى خصوصى با او پرداخت. از جابر بن عبدالله انصارى روايت شده است که آن روز در طائف که پيغمبر (ص) با على (ع) به تنهايى سخن مى‏گفت، عمربن خطاب پيش آمد و گفت: آيا تنها با على در خلوت راز مى‏گوييد و راز خود را با ما در ميان نمى‏گذاريد؟ پيغمبر (ص) فرمود: اى عمر! من به او راز نمى‏گويم، بلکه خدا با او راز مى‏گفت. عمر روى خود را برگرداند و گفت: اين سخن هم مانند آن سخنى است که در حديبيه به ما گفتى که داخل مسجدالحرام خواهيد شد... در حالى که داخل نشديم و مشرکان از ورود ما جلوگيرى کردند... ⁽¹³⁰⁾

يعقوبى نيز آورده است که به هنگام محاصره طائف، پيغمبر (ص) على (ع) را براى شکستن بتها فرستاد، (و او رفت) تا آنها را در هم شکست. ⁽¹³¹⁾

سريه طى:

پيغمبر اکرم (ص) در ربيع‏الاخر سال نهم على (ع) را مأمور ويران کردن بت و بت‏خانه «فلس» متعلق به قبيله طى (قبيله حاتم طايى) کرد و او را همراه با صد و پنجاه نفر از انصار که سران اوس و خزرش در آن حاضر بودند و پنجاه اسب و صد شتر داشتند، روانه کرد. على (ع) پرچم سفيد را به سهل بن حنيف انصارى و پرچم سياه را به جبار بن صخر سلمى داد. آنها همه به نيزه و ديگر سلاحها مجهز بودند و سلاح خود را آشکارا حمل مى‏کردند هنگامى که به نزديکى منطقه استقرار قبيله طى رسيدند، غلامى از آنها را که در پى کسب خبر از سپاه اسلام بود، دستگير کردند و با راهنمايى او به منطقه آنان وارد شدند. زمان طلوع فجر بر آن قبيله حمله کردند و گروهى را کشتند و عده‏اى را اسير کردند و غنيمت‏هاى بسيارى به دست آوردند. هيچ کس از آنها نگريخت، مگر اين که جاى او بر مسلمانان پوشيده نماند. البته عدى بن حاتم طايى رئيس اين قبيله که پيشاپيش از طريق جاسوس خود در مدينه از اقدام پيغمبر (ص) بر ضد قبيله‏اش با خبر شده بود، به شام گريخته بود. به نوشته واقدى از اسيران هر کس را که اسلام آورد، آزاد کردند، و هر که را نپذيرفت گردن زدند.

على (ع) به بت‏خانه فلس رفت و آنجا را ويران کرد. در خزانه آنجا سه شمشير به نامهاى «رسوب»، «مخدم» و «يمانى» و سه زره يافت. اسيران را که از خاندان حاتم طايى، دختر او و چند دختر بچه بودند، و نيز دامها و ديگر غنيمت‏ها را با خود آوردند؛ و چون به رکک (يکى از کوه‏هاى منطقه طى) رسيدند، فرود آمدند و غنائم و اسيران را تقسيم کردند. دو شمشير رسوب و مخدم را به پيغمبر (ص) اختصاص دادند و شمشير سوم سهم على (ع) قرار گرفت . اسيران خاندان حاتم را تقسيم نکردند و آنها را به مدينه آوردند تا بعد با راهنمايى على (ع) به دختر حاتم، و درخواست آزادى وى از رسول خدا (ص)، آن حضرت بر او منت نهاد و آزادش کرد. ⁽¹³²⁾ دختر حاتم پس از آزادى نزد برادر رفت و او را ترغيب کرد به خدمت پيغمبر (ص) برسد. عدى بن حاتم به مدينه آمد و مسلمان شد و بعدها يکى از بهترين ياوران اميرالمؤمنين (ع) در دوران خلافت آن حضرت شد.

سريه على (ع) به يمن:

به نقلى اميرالمؤمنين (ع) دوبار از سوى پيغمبر اکرم (ص) به يمن اعزام شد که يکى از آن دو در رمضان سال دهم بوده است. ⁽¹³³⁾

رسول خدا (ص) پيش از آن خالدبن وليد را به سوى مردم يمين براى دعوت آنها به اسلام فرستاد . وى شش ماه در يمن اقامت داشت ولى کسى دعوت او را پاسخ نداد. سپس پيغمبر (ص) على بن ابيطالب (ع) را بدانجا گسيل داشت و به او دستور داد تا خالد بن وليد را بازگرداند و هر يک از همراهانش را که خواست با او برگردد، رها کند.

براء بن عازب انصارى که همراه با خالد وليد به يمن رفته بود، گويد: هنگامى که ما به اوائل يمن رسيديم و خبر ورود ما به مردم رسيد، گرد على (ع) جمع شدند. على (ع) نماز صبح را با ما خواند و پس از نماز ما را به يک صف کرد. آن گاه در برابر ما ايستاد و حمد و ثناى خدا را بجا آورد. سپس نامه رسول خدا (ص) را بر آن مردم قرائت کرد. در پى آن همه قبيله «همدان» در يک روز اسلام آوردند. على (ع) اسلام آوردن همدانيان را به پيغمبر (ص) نوشت. رسول‏خدا(ص) پس از خواندن نامه وى بر زمين افتاد و سجده کرد. سپس نشست و فرمود : سلام بر همدان، سلام بر همدان. پس از اسلام آوردن قبيله همدان، تمام مردم يمن اسلام آوردند. ⁽¹³⁴⁾

درباره اين مأموريت على (ع) واقدى نقل ديگرى دارد که خلاصه آن چنين است: پيغمبر (ص) در رمضان سال دهم براى اعزام به يمن، به على دستور داد در قبا اردو بزند. على (ع) در آنجا اردو زد تا يارانش همه جمع شدند. پيغمبر(ص) براى على پرچمى بست و به نيزه‏اى نصب کرد و به او داد. سپس براى وى عمامه‏اى پيچيد که سه دور بود و يک ذرع از جلو و يک وجب از پشت سر آويخته بود. آن گاه براى دعوت به اسلام سفارشهاى لازم را به وى فرمود و او را روانه کرد. على (ع) با سيصد اسب سوار حرکت کرد و اين‏ها نخستين سواران اسلام بودند که به يمن وارد مى‏شدند. چون به نزديک‏ترين ناحيه که سرزمين مذحج بود، رسيدند با گروهى از آنها برخورد کرد و براى پذيرش اسلام آنها را تحريض و ترغيب کرد، ولى مذحجيان نپذيرفتند و شروع به تيرباران کردن اصحاب على (ع) کردند. پس از نبرد تن به تن مردى از آنها با پرچمدار على (ع)، و کشته شدن آن مرد، على (ع) با اصحاب خود به آنها حمله کرد که بيست نفر از ايشان کشته شدند و بقيه پراکنده گرديدند و فرار کردند. سپس على (ع) آنها را به اسلام دعوت کرد که به سرعت پذيرفتند و چند تن از رؤساى آنان با على (ع) به اسلام بيعت کردند و عهده‏دار مسلمانان شدن بقيه کسان خود شدند.

چون على (ع) بر دشمن خود پيروز شد و آنها مسلمان شدند، نامه‏اى به حضور پيغمبر (ص) فرستاد . در اين نامه به آن حضرت خبر داده بود که به قبيله زبيد و غير آنان برخورد کرده و آنها را به اسلام دعوت نموده، ولى آنها نپذيرفتند و ناچار به جنگ شده است. على (ع) همچنين نوشته بود که خداوند من را بر آنها پيروز گرداند و پس از اين که گروهى از ايشان کشته شدند به پيشنهاد ما پاسخ مثبت دادند و مسلمان شدند و زکات را پذيرفتند و گروهى از آنان براى آموزش امور دين آمده‏اند و من مشغول آموزش قرآن به آنها هستم. ⁽¹³⁵⁾

ابلاغ آيات برائت از مشرکين

در سال هشتم با وجود اين که مکه بزرگترين پايگاه شرک سقوط کرد، اما اين به معناى پايان بت‏پرستى و مسلمان شدن تمام ساکنين مکه و ديگر مناطق شبه جزيره نبود. کما اين که برخى از اهل مکه از رسول خدا (ص) براى اسلام آوردن مهلت خواستند؛ و طائف در برابر اسلام مقاومت کرد و تسليم نشد. اما در سال نهم که شوکت اسلام و قدرت و هيبت آن افزايش يافت، بسيارى از اقوام و قبائل مختلف و اهل طائف با اعزام هيئت‏هايى به محضر پيغمبر (ص)، اسلام و حاکميت رسول خدا را پذيرفتند. با تغيير معادله سياسى به نفع اسلام، آيات برائت نازل گرديد که طى آن وجود شرک غيرقابل قبول و تحمل اعلام شد و پيمانهايى که اسلام با قبيله‏ها يا اشخاص مشرک داشت يک طرفه لغو گرديد و تا چهار ماه (از هنگام ابلاغ آيات) به مشرکان فرصت داده شد که مسلمان شوند و در غير اين صورت مسلمانان بر آنها سخت گرفته، اسير يا کشتارشان خواهند کرد.

اين آيات در اواخر سال نهم نازل شد و رسول خدا (ص) موظف شد در ذى‏حجه همان سال و به هنگام اجتماع مشرکان در مکه، آيات مزبور را به آنان ابلاغ کنند.

عموم کتاب‏هاى دست اول و منبع در تاريخ اسلام ذيل نقل وقايع سال نهم، بسيارى از تفاسير قرآن ذيل تفسير سوره برائت آورده‏اند که رسول خدا (ص) در اجراى فرمان الهى ابوبکر را خواست و آيات برائت را به وى سپرد و او را مأمور ابلاغ آن کرد. پس از خروج ابوبکر از مدينه جبرئيل بر پيغمبر اکرم (ص) نازل شد و عرض کرد خدا مى‏فرمايد: «لا يؤدى عنک إلا أنت أو رجل منک» يعنى: (اين آيات را) کسى نمى‏رساند، مگر شخص تو يا مردى که از تو باشد . در پى اين فرمان بود که رسول خدا (ص)، على (ع) را فراخواند و او را در پى ابوبکر فرستاد تا آيات برائت را از وى بگيرد و خود آنرا ابلاغ کند.

ابلاغ اين آيات که به فرمان خداوند تنها در صلاحيت پيغمبر اکرم (ص) و «کسى که از اوست» مى‏باشد، نشان دهنده آن است که پس از اين فرمان، هر کسى را که پيغمبر (ص) به جاى خود اعزام دارد، در واقع قائم مقام و جانشين اوست.

برخى اهل تسنن گمان برده‏اند که اعزام على (ع) به اين مأموريت و عزل ابوبکر به اين سبب بوده است که لغو پيمان بايد توسط کسى که آن را منعقد کرده و يا يکى از خويشان او صورت گيرد، و نيز رسالت على (ع) در اين مورد (برائت‏جويى از شرک و مشرکان) از سنخ رسالت‏هايى است که همه شايستگان از مؤمنين مى‏توانستند عهده‏دار آن شوند. برخلاف اين تصور علماى شيعه معتقد هستند مأموريت على (ع) اشتراک در رسالت پيغمبر (ص) را مى‏رساند که هيچ کس ديگر شايستگى آن را ندارد؛ زيرا تنها به برائت جستن از مشرکان (که وظيفه و رسالت همه مؤمنان شايسته است) ختم نمى‏شود، بلکه علاوه بر آن شامل اعلام و ابلاغ احکام الهى و ابتدايى جديدى بود که تا پيش از آن، رسول خدا (ص) آنها را تبليغ نکرده و وظيفه نبوت و رسالت خود را در اين باره انجام نداده بود و آن احکام را به کسانى که بايد ابلاغ کند، نرسانده بود. بنابراين جز خود آن حضرت يا مردى از خودش کس ديگرى نمى‏توانست آنها را به مشرکان و زائران مکه برساند. احکامى که در ابلاغ آنها توسط على (ع) در روز حج اکبر سال نهم ميان مسلمانان هيچ ترديدى نيست عبارتند از:

1 ـ لغو عهد و پيمان اسلام با مشرکانى که محدود به زمان و مدت معينى نيست. بنابراين تنها اين پيمانها تا چهار ماه اعتبار دارد.

2 ـ نهى از عريان طواف کردن که از عادات زشت جاهليت بود و پس از فتح مکه تا اين زمان تحريم نشده بود.

3 ـ از اين سال به بعد هيچ مشرکى حق ندارد به طواف و زيارت خانه خدا بيايد. ⁽¹³⁶⁾

اما نحوه ابلاغ آيات برائت و اين احکام توسط اميرالمؤمنين (ع) چنين بود که رسول خدا (ص) آيات نازله را به ابوبکر داد تا به مکه رود تا در اجتماع زائران مکه به مشرکان ابلاغ کند. همين که ابوبکر از مدينه خارج شد و در مسير مکه به راه افتاد، جبرئيل بر پيغمبر (ص) نازل شد و عرض کرد: خداوند بر تو درود مى‏فرستند و مى‏فرمايد (اين ابلاغها) را کسى به جز تو يا مردى که از تو باشد، نمى‏رساند. پس رسول خدا (ص) على عليه‏السلام را خواست و فرمود: بر شتر من غضباء سوار شود و در پى ابوبکر برو و آيات برائت را از او تحويل بگير و به مکه ببر و با ابلاغ آن پيمان با مشرکان را لغو کن. ابوبکر هم به ميل خود واگذار که اگر خواست با تو به مکه آيد يا به سوى من بازگردد.

اميرالمؤمنين بر غضبا سوار شد و به ابوبکر رسيد. ابوبکر با ديدن على (ع) پريشان شد و گفت: اى ابوالحسن براى چه کارى آمده‏اى؟ آيا به همراه من به مکه مى‏آيى يا براى کار ديگرى آمده‏اى؟ على (ع) فرمود: رسول خدا (ص) به من دستور داده است که به تو برسم و آيات برائت را از تو بگيرم و به سوى مشرکان بروم و به وسيله آن پيمان آنها را لغو کنم؛ و تو را به حال خود واگذارم که همراه من به مکه بيايى يا به سوى پيغمبر (ص) بازگردى. ابوبکر گفت: به سوى پيغمبر (ص) باز مى‏گردم. وى به حضور رسول خدا (ص) رسيد و عرض کرد: اى رسول خدا (ص) شما من را براى کارى برگزيديد که افتخارى نصيب من شد و همه در اين انتخاب به من رشک مى‏بردند. چون براى انجام آن رفتم، من را فراخوانديد. آيا کارى از من سرزده است يا خداوند آيه‏اى در نکوهش من نازل کرده است؟ پيغمبر (ص) فرمود: نه، ولى جبرئيل امين از سوى خداوند عزوجل نزد من آمد و گفت که اين آيات را کسى جز خود تو يا آن کس که از تو باشد، نمى‏رساند؛ و على از من است و از جانب من کسى جز على نمى‏تواند (احکام ابتدايى را) ابلاغ کند. ⁽¹³⁷⁾

اميرالمؤمنين (ع) وقتى به مکه رسيد که بعد از ظهر عيد قربان (روز حج اکبر) بود. على (ع) در ميان مردم برخاست و فرمود: اى مردم من فرستاده رسول خدا (ص) به سوى شما هستم و اين آيات را آورده‏ام:

برائة من الله و رسوله الى الذين عاهدتم من المشرکين فسيحوا فى الارض اربعة اشهر.

يعنى بيست روز از ذى‏الحجه و تمام محرم و صفر و ربيع‏الاول و ده روز از ربيع‏الثانى . آن گاه فرمود: از اين پس کس نه زن و نه مرد نبايد عريان طواف کند، و هيچ مشرکى حق ندارد بعد از امسال به زيارت بيايد، و هر کس از مشرکان با رسول خدا (ص) عهدى بسته است، مهلت اعتبار آن تا پايان همين چهار ماه است. ⁽¹³⁸⁾ به نقل يعقوبى على (ع) آيات را بر اهل مکه خواند و امان داد و سپس فرمود: هر کس که با رسول خدا (ص) پيمانى به مدت چهار ماه دارد، آن حضرت بر پيمان خود استوار است، و هر کس با رسول خدا(ص) عهد و پيمانى ندارد، او را پنجاه شب مهلت داده است. ⁽¹³⁹⁾ اين نقل يعقوبى در مورد پنجاه شب مهلت در منابع شيعه وجود ندارد.

در مستدرک صحيحين از جميع بن عمير ليثى روايت مى‏کند که گويد: نزد عبدالله بن عمر بن خطاب رفتم و از او در مورد على (ع) سؤال کردم. ابتدا پاسخ من را نداد؛ سپس گفت: آيا تو را از على خبر ندهم؟ اين خانه رسول خدا (ص) در مسجد، و اين هم خانه على است. رسول خدا (ص) ابوبکر و عمر را براى اعلام برائت به سوى اهل مکه فرستاد. آن دو رفتند؛ پس از مدتى متوجه سواره‏اى شدند. گفتند: کيستى؟ گفت: من على هستم. اى ابوبکر نامه‏اى را که همراه دارى، به من بده. ابوبکر گفت: از من چه مى‏خواهى؟ گفت: سوگند به خدا که جز خير نمى‏دانم. پس نامه را گرفت و آن را (به مکه) برد. ابوبکر و عمر به مدينه بازگشتند و به پيغمبر (ص) گفتند: اى رسول خدا چه بر سر ما آمده است؟ فرمود: چيزى بر شما نيست مگر خير، ولى به من گفته شده است که جز تو يا مردى که از تو باشد، ابلاغ نمى‏کند. ⁽¹⁴⁰⁾

در کتاب تاريخ دمشق از ابن عباس روايت شده است که مى‏گويد: من و عمربن خطاب در يکى از راه‏هاى مدينه مى‏رفتيم. عمر در حالى که دست من در دستش بود، گفت: اى ابن عباس چنين مى‏بينم که يار تو (على) مظلوم واقع شده است. گفتم: پس اى اميرالمؤمنين آنچه را که موجب مظلوميت او شده (خلافت غصب شده) به او بازگردان. ابن عباس مى‏گويد: عمر دستش را از دست من درآورد و از من روى برگرداند (و از سخن من خوشش نيامد) و با خود آهسته حرف مى‏زد؛ سپس ايستاد تا من به او رسيدم. آن گاه گفت: اى ابن عباس تصور مى‏کنم مردم يار تو را کوچک کردند. من گفتم: به خدا سوگند، رسول خدا (ص) او را کوچک نکرد زمانى که او را (به مکه) فرستاد و دستور داد که (آيات) برائت را از ابوبکر بگيرد (و على چنين کرد) سپس آن آيات را بر مردم قرائت کرد. عمر در پاسخ سکوت کرد. ⁽¹⁴¹⁾

على (ع) در مباهله

رسول خدا (ص) نامه‏اى به مسيحيان نجران نوشته بود و در آن خواستار اسلام آوردن آنها و يا پرداخت جزيه شده بود و اخطار کرده بود در صورتى که هيچ کدام از پيشنهادها را نپذيرند، مسلمانان به جنگ آنها خواهند آمد. اسقف نجران پس از مشورت با بزرگان آنجا به اين نتيجه رسيد تا با اعزام هيئتى به مدينه، در مورد دعوت آن حضرت تحقيق کنند و اخبار مربوط به آن را به نجران بياورند. اعضاى هيئت وارد مدينه شدند و به مسجد پيغمبر (ص) آمدند و از رسول خدا (ص) در مورد دعوت اسلامى پرسش‏هايى کردند؛ ولى با وجود شنيدن پاسخ‏هاى محکم و مستدل پيغمبر(ص) باز در حقانيت آن حضرت تشکيک کردند. در اين موقع آيه مباهله (سوره آل‏عمران، آيه 61) نازل شد و به موجب اين آيه، رسول خدا (ص) آنها را به مباهله دعوت کرد که با استقبال مسيحيان مواجه شد.

آيه مباهله چنين است:

فمن حاجک فيه من بعد ما جاءک من العلم، فقل تعالوا ندع ابنائنا و ابنائکم و نسائنا و نسائکم و انفسنا و انفسکم ثم نبهل فنجعل لعنةالله على الکاذبين.

يعنى: پس هر کس با تو در آن (بحث بندگى و رسالت عيسى) بعد از علمى که به مطلب يافتى، مجادله کرد بگو بياييد ما فرزندان خود و شما فرزندانتان را، ما زنان خود و شما زنانتان را، ما نفس خود و شما نيز نفس خود را بخوانيم. سپس مباهله کنيم و لعنت و دورى از رحمت خدا را براى دروغگويان (که يا ما هستيم يا شما) درخواست کنيم.

مسيحيان وقتى به اقامتگاه خود بازگشتند به مشورت نشستند و گفتند: اگر او با امت خود آمد، مباهله مى‏کنيم، زيرا مى‏فهميم که پيغمبر نيست؛ و اگر با خويشان و نزديکانش بيايد، مباهله نمى‏کنيم؛ چون هيچ کس بر ضد خانواده خود اقدامى نمى‏کند مگر آن که ايمان و يقين داشته باشد که خطرى در بين نيست.

روز بعد و در موعد مباهله، پيغمبر اکرم (ص) در حالى که دست على بن ابيطالب (ع) را در دست داشتن و حسن و حسين عليهماالسلام پيشاپيش آنها و فاطمه زهرا (س) در پشت سر مى‏آمدند، براى مباهله حاضر شدند. همين که سرپرست هيئت مسيحيان رسول خدا (ص) و همراهان او را ديد، در مورد همراهان آن حضرت سؤال کرد. به او گفتند: آن مرد پسرعموى او و داماد و پدر فرزندان و محبوب‏ترين مردم نزد اوست. آن دو کودک فرزندان دخترش از همسر خود على است که آنها نيز محبوب‏ترين کسان نزد او هستند؛ و آن زن فاطمه دخترش مى‏باشد که گرامى‏ترين کس نزد آن حضرت است و از همه به او نزديک‏تر مى‏باشد. سرپرست هيئت نجران رو به ديگر مسيحيان کرد و گفت: اى گروه نصارا من به يقين چهره‏هايى را مى‏بينم که اگر از خدا درخواست کنند کوهى را از جا بکند، مى‏کند. زنهار که مباهله نکنيد وگرنه هلاک خواهيد شد و تا روز قيامت يک مسيحى روى زمين باقى نخواهد ماند. همه اعضاى هيئت سخن وى را تصديق و تأييد کردند . آن گاه سرپرست آنها به پيغمبر (ص) گفت: ما با شما مباهله نمى‏کنيم. رسول خدا (ص) فرمود پس اسلام بياوريد تا آنچه به سود مسلمانان است به نفع شما باشد و هر چه به زيان شما باشد به ضرر ايشان هم خواهد بود. مسيحيان اين پيشنهاد را نپذيرفتند. پيغمبر (ص) فرمود : من به ناچار با شما جنگ خواهم کرد. گفتند: ما طاقت جنگ نداريم، ولى هر سال دو هزار حله (جامه نو) و سى زره آهنى مى‏پردازيم. رسول خدا (ص) موافقت کرد و قرارداد صلحى بر اين مبنا تنظيم شد که على (ع) کاتب آن بود. ⁽¹⁴²⁾

شيخ مفيد از اعاظم علماى شيعه در کتاب ارشاد خود پس از نقل داستان مباهله که آن را دليل بر اقرار مسيحيان به نبوت پيغمبر اکرم (ص) مى‏داند، در تبيين مصداق «انفسنا» بودن على (ع) در آيه مباهله مى‏نويسد: خداى تعالى در آيه مباهله حکم فرموده است که على (ع) جان رسول خدا (ص) است؛ و از اين حکم روشن مى‏گردد که على (ع) به آخرين درجه فضيلت رسيده است و با پيغمبر (ص) در کمال و عصمت از گناهان مساوى و برابر است.

وى سپس به استناد اين آيه به تبيين مقام حضرت زهرا (س) و حسنين عليهماالسلام مى‏پردازد، آن گاه مى‏نويسد: اين فضيلتى (براى اهل بيت) است که هيچ يک از امت در اين فضيلت شريک آنان نگشت و کسى هماورد و همانند آنان نشد، و اين نيز به ديگر فضيلتهاى اميرالمؤمنين مى‏پيوندد. ⁽¹⁴³⁾

جانشينى پيغمبر (ص) در مدينه به هنگام غزوه تبوک:

اميرالمؤمنين على (ع) در تمام غزوات پيغمبر اکرم (ص) به جز تبوک حضور داشت؛ و با حضور شايسته او بود که پيروزى‏هاى بزرگ را خداوند نصيب مسلمانان کرد و يا از شکست و انهدام اسلام جلوگيرى نمود.

اگرچه در خلال اين غزوه على (ع) به جانشينى رسول خدا (ص) در مدينه منصوب شده بود و در لشکرکشى پيغمبر (ص) حضور نداشت، اما کلامى که پيغمبر (ص) در شأن او فرمود، يکى از فضائل منحصر به فرد على (ع) است که آن حضرت را نسبت به تمام اصحاب رسول‏الله (ص) برترى مى‏بخشد . نکته جالب توجه ديگر اين که در تنها غزوه‏اى هم که على (ع) حضور ندارد، جنگى رخ نمى‏دهد؛ زيرا پس از رسيدن سپاه اسلام به منطقه تبوک، معلوم گرديد که خبر حضور دشمن در آنجا شايعه‏اى بيش نبوده است، بنابراين مسلمانان بدون مواجهه با دشمن به سوى مدينه بازگشتند.

ابن سعد از براءبن عازب و زيد بن ارقم روايت مى‏کند که هنگام آمادگى براى غزوه تبوک، رسول خدا (ص) به على بن ابيطالب فرمود: «به ناچار بايد من يا تو در مدينه بمانيم». پس على (ع) را در مدينه جانشين کرد. زمانى که آن حضرت در حالت جنگى مدينه را ترک کرد، گروهى از مردم گفتند که پيغمبر على را جانشين نکرد مگر به سبب چيزى که از آن کراهت داشت. اين سخن به على (ع) رسيد؛ لذا در پى رسول خدا (ص) رفت تا به آن حضرت رسيد. پيغمبر(ص) به او فرمود: اى على آيا خبرى شده است؟ عرض کرد: نه اى رسول خدا! اما شنيدم که گروهى از مردم مى‏پندارند، شما من را از آن جهت جانشين کرده‏ايد که به سبب چيزى از من ناراحت هستيد. رسول خدا (ص) خنديد و فرمود: «اى على! آيا خشنود نيستى که نسبت به من همانند هارون به موسى باشى، جز اين که تو پيامبر نيستى؟ عرض کرد: بله يا رسول‏الله. پيغمبر (ص) فرمود: پس آن (جانشينى تو در مدينه) چنين است. ⁽¹¹⁷⁾ از عجايب اين که راويان اين حديث (يعنى براء بن عازب و زيد بن ارقم) که منابع معتبر و مهم سنى آن را نقل کرده‏اند، از جمله اصحابى هستند که نسبت به اميرالمؤمنين على (ع) معرفت نداشتند و به گونه‏اى با آن حضرت دشمنى مى‏کرده‏اند. از آن جمله به هنگام خلافت آن حضرت، روزى اميرالمؤمنين (ع) در مسجد کوفه سخن مى‏گفت و به مناسبت يادى از غدير خم کرد. سپس از حاضران خواست چنانچه در ميان آنها کسانى هستند که اين فرموده پيغمبر (ص) : «من کنت مولاه فهذا على مولاه» را در غدير شنيده‏اند، برخيزند و گواهى دهند. گروهى برخاستند و گواهى دادند. براء بن عازب و زيد بن ارقم و چند تن ديگر برنخاستند. اميرالمؤمنين (ع) رو به آنها کرد و فرمود: آيا شما در غدير حضور نداشتيد. گفتند: ما در آنجا بوديم ولى اين سخن را از پيغمبر (ص) به ياد نمى‏آوريم. على (ع) در حق آنها نفرين کرد و هر دو کور شدند. ⁽¹¹⁸⁾

ابن اسحاق از سعد بن ابى وقاص روايت مى‏کند که رسول خدا (ص) هنگام خروج به سوى غزوه تبوک، على بن ابيطالب را بر اهل بيت و خانواده خود جانشين کرد و به او دستور داد تا در ميان آنها اقامت داشته باشد. منافقين نسبت به على بن ابيطالب فتنه به پا کردند و گفتند: پيغمبر (ص)، على را جانشين نکرد مگر آن که بردن وى براى او سنگين بود و مى‏خواست تا از همراهى على راحت باشد. هنگامى که منافقين چنين گفتند، على (ع) سلاح خود را برگرفت و از مدينه خارج شد تا به رسول خدا (ص) در جرف رسيد و به آن حضرت عرض کرد: اى پيغمبر خدا، منافقين مى‏پندارند که شما از اين رو من را جانشين قرار داده‏ايد که من براى شما سنگين شده‏ام و خواسته‏ايد از (قيد) من سبک شويد. پيغمبر (ص) فرمود: دروغ گفتند. اما من تو را به سبب خوف از پشت سر خود جانشين کرده‏ام. پس بازگرد و جانشين من در اهل من و خود باش. اى على! آيا خشنود نيستى از اين که نسبت به من همچون جايگاه هارون به موسى باشى، به جز آن که پس از من پيامبرى نيست؟[ ... أفلا ترضى يا على أن تکون منى بمنزلة هارون من موسى، إلا أنه لا نبى بعدى؟] سپس على (ع) به مدينه بازگشت و رسول خدا عازم سفر خود (به تبوک) شد. ⁽¹¹⁹⁾

شيخ مفيد نيز در اين خصوص بحث مفصلى دارد که خلاصه آن چنين است: هنگامى که پيغمبر (ص) آماده رفتن به تبوک شد، اميرالمؤمنين (ع) را جانشين خود ميان خاندان و فرزندان و زنان و آنان که با او هجرت کرده بودند، قرار داد و به او فرمود: «يا على ان المدينه لاتصلح الا بى‏اوبک» اى على مدينه جز به وجود من يا تو اصلاح نپذيرد؛ زيرا آن حضرت خوف داشت که چون از مدينه دور شود، اعراب ناپاک و بسيارى از مردم مکه و اطراف آن به مدينه هجوم آوردند. پيغمبر (ص) مى‏دانست که جز اميرالمؤمنين (ع) براى ترساندن دشمن و پاسدارى از دارالهجره و حفاظت از ساکنان مدينه، کس ديگرى نمى‏تواند جاى او را بگيرد، لذا او را جانشين خود در مدينه کرد. منافقان چون دانستند رسول خدا (ص)، على (ع) را به جانشينى خود در مدينه تعيين کرده است، بر او حسد بردند، و ماندن وى به جاى پيغمبر(ص) براى ايشان بسيار گران آمد زيرا مى‏دانستند که با وجود او دشمنان نمى‏توانند طمعى در مدينه کنند . از اين رو کوشش مى‏کردند تا به هر نحوى که شده على (ع) را به همراه پيغمبر (ص) روانه کنند. لذا از هر سو سخنها گفتند تا جايى که گفتند: اين که رسول خدا (ص) على را به جاى خود در مدينه گزارده است نه به سبب دوستى و گرامى داشتن اوست، بلکه بردن على برايش سنگين بوده است.

اميرالمؤمنين (ع) چون ياوه‏گوييهاى منافقين را شنيد، خواست تا دروغ و رسوايى آنان را آشکار سازد. لذا خود را به پيغمبر (ص) رسانيد و عرض کرد: اى رسول خدا منافقين مى‏پندارند به سبب اين که همراه بودن من براى شما گران است و خشمى بر من داشته‏ايد، من را به جاى خود در مدينه قرار داده‏ايد. پيغمبر (ص) به او فرمود: برادرم به جاى خود بازگرد، زيرا مدينه جز به بودن من يا تو اصلاح نمى‏پذيرد. چون تا جانشين من در ميان خاندان و هجرتگاه و خويشان من هستى. اى على آيا خشنود نيستى که تو نسبت به من همانند هارون به موسى باشى، جز اين که پس از من پيامبرى نيست؟

شيخ مفيد سپس مى‏نويسد، اين گفتار رسول خدا چند چيز را دربردارد:

تصريح به امامت على (ع)، تنها برگزيدن او در ميان تمام مردم براى جانشينى، اثبات فضيلتى براى على (ع) که هيچ کس را با او در اين فضيلت شريک نساخت، و ثابت کردن آنچه هارون داشت براى او به جز آنچه عرف مخصوص هارون مى‏داند که او برادر (تنى) موسى بود و استثناى او از نبوت (که هارون پيغمبر بود و بعد از رسول خدا (ص) ديگر پيامبرى نخواهد آمد)... شيخ مفيد پس از بيان شرحى به استناد قرآن مجيد در مورد جايگاه هارون به موسى مى‏نويسد: اين فضيلتى است که هيچ يک از مردم با اميرالمؤمنين (ع) در آن شريک نشد، و هيچ کس در آن هم‏تراز و نزديک به او نگشت. اگر خداى عزوجل مى‏دانست (يعنى تقدير کرده بود) که پيغمبرش در اين غزوه، نياز به جنگ يا کمک و ياور دارد، هرگز به او اجازه نمى‏داد که اميرالمؤمنين را در مدينه به جاى خود گذارد. بلکه مى‏دانست که مصلحت در جانشين قراردادن اوست و ماندن او در دارالهجره پيغمبر (ص) بهترين اعمال است، و خداوند با اين جريان تدبير کار مردم و دين را فرموده است. ⁽¹²⁰⁾

فرمانده هميشه پيروز سريه‏هاى اسلام

اميرالمؤمنين (ع) به جز حضور فعال و تعيين‏کننده در غزوات پيغمبر اکرم (ص)، در چند سريه نيز حاضر بود و فرماندهى آن سريه‏ها را برعهده داشت. به تعبير ديگر آن حضرت در حرکت‏هاى نظامى يا فرمانده بود، يا فرمانبر پيغمبر اکرم (ص). و به غير از رسول خدا (ص) هيچ کس بر اميرالمؤمنين (ع) فرماندهى نکرده است. برخى از مشاهير اصحاب پيغمبر (ص) سعادت آن را داشتند که از سوى آن حضرت چند بار فرماندهى سريه‏هاى اسلام را برعهده گيرند؛ اما هيچ کدام مانند اميرالمؤمنين (ع) توفيق نيافتند که در تمام مأموريتهاى محوله از جانب رسول خدا (ص) پيروز و سربلند بازگردند.

در طول ده سال تشکيل حکومت اسلامى در مدينه و رهبرى وجود مقدس پيغمبر اکرم (ص)، على (ع) چهار بار در رأس گروه‏هايى از مسلمانان با فرمان پيغمبر (ص) به مأموريتهايى اعزام شد که همه قرين موفقيت بود. اين سريه‏ها از اين قرار است:

سريه فدک: پيش از جنگ خيبر، به پيغمبر اکرم (ص) خبر رسيده بود که قبيله بنى سعد در ناحيه فدک اجتماع کرده‏اند و مى‏خواهند به يهود خيبر کمک برسانند. رسول خدا (در شعبان سال ششم) على (ع) را با صد مرد به سوى بنى سعد اعزام کرد. على (ع) شبها راه مى‏پيمود و روزها در کمين به سر مى‏برد تا آن که به همج (آبى ميان خيبر و فدک) رسيد. در آنجا مردى از دشمن را گرفتند و از او در مورد بنى سعد سؤال کردند. وى گفت که خبرى از آنها ندارد. بر او سخت گرفتند. او به شرط آن که امانش دهند، على (ع) را از موقعيت و اهداف دشمن آگاه کرد و اقرار کرد که جاسوس آنهاست و او را به خيبر فرستاده‏اند تا آمادگى بنى‏سعد را به اطلاع ايشان برساند، مشروط به آن که يهوديان خيبر هم براى آنها سهمى در محصول خرماى خود منظور کنند و نيز اطلاع دهد که به زودى بنى سعد نيز خيبريان خواهند رفت.

على (ع) وى را به عنوان راهنما براى دستيابى به بنى‏سعد همراه برد. او مسلمانان را از چند رشته تپه و دره گذراند تا به دشتى رسيدند که در آن شتر و گوسفند و بز بسيارى بود . راهنما گفت: اينها رمه و گله بنى‏سعد است. مسلمانان بر آن حمله بردند و شترها و گوسفندها را غنيمت گرفتند. چوپانها و ساربانها خبر حمله را به بنى‏سعد رساندند و آنها متفرق شدند و گريختند. راهنما گفت: چرا من را نگاه داشته‏ايد؟ على (ع) فرمود: هنوز به لشگرگاه آنها نرسيده‏ايم. مسلمانان به آنجا رسيدند ولى کسى را نديدند. پس اسير را آزاد کردند و چهارپايان را که پانصد شتر و دو هزار گوسفند بود با خود راندند.

على (ع) سه روز در منطقه اقامت کرد و پس از تقسيم غنائم خمس آن را جدا کرد و تعدادى از شتران پرشير را ويژه پيغمبر (ص) قرار داد و آنها را به مدينه آورد. ⁽¹²¹⁾

واقدى از قول کسى و او از قول شخصى که خود در آن ايام و آن منطقه مى‏زيسته است، نقل مى‏کند که گفت: من در صحراهاى ميان همج و بديع (جايى از منطقه فدک) بودم که متوجه شدم بنى‏سعد در حال کوچ و گريز هستند. با خود گفتم امروز چه چيزى آنها را چنين ترسانده است؟ نزديک رفتم و بزرگ آنها «وبر بن عليم» را ديدم. از او پرسيدم: براى چه اين چنين مى‏گريزيد؟ گفت: از شر و گرفتارى. سپاهيان محمد (ص) به سراغ ما آمده‏اند و ما را ياراى مقابله با آنها نيست. پيش از آن که ما به جنگ آنها برويم، آنها بر ما فرود آمدند و فرستاده‏اى از ما را که به خيبر فرستاده بوديم، دستگير کرده‏اند. او وضع ما را به مسلمانان خبر داده است و اين گرفتارى را فراهم آورده است... ⁽¹²²⁾

بنابراين با فرماندهى شايسته اميرالمؤمنين (ع)، توطئه دشمن مبنى بر کمک‏رسانى عده و عده به خيبر که کانون فتنه يهود بر ضد اسلام شده بود، نقش بر آب گرديد و آن حضرت پيروزمند از اين مأموريت به مدينه بازگشت.

سريه ذات السلاسل:

در کتابهاى تاريخى و منابع دست اول تاريخ اسلام از يک سريه با نام ذات السلاسل ياد شده است که نقل سنى و شيعه بر خلاف موارد پيش گفته کاملا از هم متمايز است. برخى منابع سنى که از اين سريه نام برده‏اند تصريح دارند که در سال هشتم هجرت و پس از جنگ موته، رسول اکرم (ص) عمرو بن عاص را با سيصد تن بر سر قبائل «بلى» و «قضاعه» به منطقه‏اى به نام ذات السلاسل فرستاد که در آن‏جا اجتماع کرده بودند و قصد حمله به مدينه را داشتند. در اين سريه کسانى همچون صهيب بن سنان و سعد بن ابى وقاص و اسيدبن حضير و سعد بن عباده حاضر بودند. عمروبن عاص پس از اطلاع از قدرت دشمن، از پيغمبر (ص) درخواست نيروى کمکى کرد و آن حضرت دويست تن را به فرماندهى ابوعبيده جراح به يارى او فرستاد که ابوبکر و عمر هم با آنها همراه بودند. عمروعاص همه آن بلاد را تسخير کرد و چند روزى همانجا اقامت نمود و از تجمع دشمن چيزى نشنيد و متوجه نشد که به کجا گريخته‏اند. وى سواران را به اطراف اعزام مى‏داشت و آنها تعدادى شتر و بز غنيمت مى‏گرفتند و مى‏کشتند و مى‏خوردند . غنيمت بيش از اين نبود تا ميان خود تقسيم کنند. ⁽¹²³⁾

عجيب است که طبرى و ابن اثير در سخن از اين سريه، فقط تا ملحق شدن ابوعبيده جراح به عمروعاص و اقتداى او به عمرو در نماز به منظور جلوگيرى از اختلاف ميان سپاه را ذکر کرده‏اند و از سرانجام اين سريه هيچ و نتايج آن حرفى به ميان نياورده‏اند. ⁽¹²⁴⁾

شيخ مفيد سرآمد علماى شيعه در آغاز قرن پنجم دو جا در کتاب ارشاد خود با تفاوتهايى به نقل اين واقعه پرداخته است. در نقل اول مى‏نويسد: روزى مردى نزد پيغمبر (ص) آمد و گفت گروهى از عربها قصد شبيخون بر شما در مدينه را دارند و مشخصات و جايگاه استقرارشان را به آن حضرت اعلام داشت. رسول اکرم (ص) به اميرالمؤمنين (ع) دستور داد مردم را به مسجد دعوت کند. سپس در جمع مردم فرمود: اى مردم اين دشمن خدا و دشمن شما است که مى‏خواهد در مدينه به شما شبيخون بزند. چه کسى براى رفتن به آن وادى (محل حضور دشمن) آماده است؟ مردى از مهاجران برخاست و عرض کرد: اى رسول خدا من آماده هستم. پيغمبر (ص) پرچم را به دست او داد و هفتصد مرد را به همراه او روانه کرد و به او فرمود: به نام خدا روانه شو .

آن مرد مهاجر نزديک ظهر به آن گروه رسيد. به او گفتند: تو کيستى؟ گفت: من فرستاده رسول خدا هستم. يا بگوييد «لا اله الاالله وحده لا شريک له و أن محمدا عبده و رسوله» و يا با شمشير شما را خواهم زد. گفتند: نزد بزرگ خود بازگرد که ما گروهى هستيم که تو را تاب مقاومت در برابر ما نيست. آن مرد به سوى پيغمبر (ص) بازگشت و آن حضرت را از ماجرا باخبر ساخت.

رسول خدا (ص) دوباره فرمود: چه کسى به آن وادى مى‏رود؟ مرد ديگرى از مهاجران برخاست و عرض کرد: من آماده رفتن به آنجا هستم. پيغمبر (ص) پرچم را به او سپرد. وى نيز رفت و مانند رفيق پيشين خود (بى‏نتيجه) بازگشت. رسول خدا (ص) فرمود: على بن ابيطالب کجاست؟ اميرالمؤمنين (ع) برخاست و عرض کرد: من اينجا هستم اى رسول خدا! فرمود: به اين وادى برو. عرض کرد: اطاعت مى‏کنم. على (ع) دستارى داشت که آن را به سرنمى‏بست، مگر در مواردى که پيغمبر (ص) او را به مأموريت سختى اعزام مى‏کرد.

على (ع) به خانه فاطمه (س) رفت و آن دستار را از او خواست. فاطمه (س) گفت: به کجا پدرم تو را مى‏فرستد؟ فرمود: به وادى رمل. پس فاطمه (س) از روى دلسوزى گريست. در همين حال پيغمبر (ص) بر ان دو وارد شد و به حضرت زهرا (س) فرمود: چرا گريه مى‏کنى، آيا مى‏ترسى که شوهرت کشته شود؟ نه انشاءالله تعالى. على (ع) عرض کرد: اى رسول خدا از بهشت رفتن من جلوگيرى نکنيد. سپس بيرون آمد و با پرچم پيغمبر (ص) رفت تا سحرگاهان به دشمن رسيد . پس آنجا درنگ کرد تا صبح شد و با ياران خود نماز صبح را به جا آورد. آن گاه سپاه خود را به صف کرد و به شمشيرش تکيه زد و رو به دشمن کرد و فرمود: اى مردم من فرستاده رسول خدا به سوى شما هستم تا بگوييد.: لا اله الاالله و أن محمدا عبده و رسوله؛ وگرنه شما را با شمشير خواهم زد. گفتند: باز گرد همان گونه که دو يار تو بازگشتند. على (ع) فرمود : به خدا سوگند بازنمى‏گردم تا اسلام را بپذيريد و يا با اين شمشيرم شما را خواهم زد . من على بن ابيطالب بن عبدالمطلب هستم. همين که آن قوم او را شناختند، نگران شدن